15-01-2026
Elisabeth Samson,
vrije vrouw in een onvrije samenleving.
Door Susan van der Sluis
Lang voordat begrippen als emancipatie en vrouwelijk leiderschap bestonden, bouwde Elisabeth Samson in koloniaal Suriname haar eigen toekomst. Als vrije zwarte vrouw en succesvol ondernemer trotseerde zij de grenzen van haar tijd. Haar verhaal leeft voort in het huis dat nu wordt gerestaureerd.
Tijdens mijn reis naar Suriname afgelopen november 2025 werd ik opnieuw geraakt door haar verhaal. In het achttiende-eeuwse Paramaribo wist zij, als vrije zwarte vrouw, een fortuin op te bouwen in een samenleving die was gebaseerd op slavernij en ongelijkheid. Haar levensverhaal is uitzonderlijk – en actueler dan ooit, nu haar voormalige woonhuis wordt gerestaureerd en een nieuwe bestemming krijgt.
Geboren in vrijheid
Elisabeth Samson werd in 1715 geboren als vrije vrouw. Dat was hoogst ongebruikelijk in koloniaal Suriname. Haar moeder, Mariana, was slavin en had twee kinderen met planter Jan van Susteren. In zijn testament bepaalde hij dat zijn kinderen én hun moeder na zijn overlijden vrij zouden zijn. Zo begon Elisabeths leven met een zeldzaam privilege.
Ze groeide op bij haar halfzus en zwager, Frederik Coenraad Bosse, leerde lezen en schrijven en ontwikkelde zich tot een scherpe en ondernemende vrouw. Al op jonge leeftijd beschikte zij over kapitaal: in 1727 erfde ze een geldbedrag waarmee Bosse namens haar een koffieplantage aankocht. Het bleek het begin van een indrukwekkende zakelijke loopbaan.
Ondernemer in een kolonie
Elisabeth beperkte zich niet tot landbouw. Ze ging ook handelen in stoffen, porselein en glaswerk uit Nederland en wist haar bezit gestaag uit te breiden. Tegen het einde van haar leven bezat zij meerdere koffie-, cacao-, suiker- en houtplantages, verschillende huizen in Paramaribo en behoorde zij tot de rijkste vrouwen van de kolonie. Ze deed dat deels samen met haar zus Nanette en haar grote liefde Carl Otto Creutz.
Die rijkdom maakte haar echter niet gelijkwaardig. Als zwarte vrouw bleef zij onderworpen aan koloniale hiërarchieën en sociale barrières – iets wat vooral zichtbaar werd in haar liefdesleven.
Liefde tegen de regels
Elisabeth had jarenlang een relatie met Carl Otto Creutz, een Duitse beroepsmilitair in dienst van het koloniale bestuur. Samen woonden zij in het huis aan de Wagenwegstraat dat later haar naam zou dragen. Na zijn overlijden kreeg Elisabeth een nieuwe relatie met een witte man, met wie zij in 1764 wilde trouwen.
Wat volgde was een juridisch steekspel dat haar plaats in de samenleving pijnlijk blootlegde. De Commissie voor Huwelijkse Zaken van de hervormde kerk wees het huwelijk af; het koloniaal bestuur verklaarde een dergelijk huwelijk ‘onwenselijk’ en zelfs verboden. De zaak werd voorgelegd aan de Staten-Generaal in Nederland. Pas na drie jaar werd vastgesteld dat het vermeende verbod helemaal niet bestond.
Of Elisabeth uiteindelijk trouwt, is te lezen in De vrije negerin Elisabeth, het boek waarin schrijfster Cynthia Mc Leod haar leven tot in detail reconstrueerde.
Een huis vol geschiedenis
Het Elisabeth Samsonhuis, gebouwd rond 1742, was tot haar overlijden in 1771 haar woonhuis. Daarna kreeg het pand een bestuurlijke bestemming. Sinds 1821 was het in handen van de Surinaamse overheid en huisvestte het uiteenlopende ministeries.
Dat het huis vandaag de dag weer in de schijnwerpers staat, is grotendeels te danken aan Cynthia Mc Leod. Zij deed twaalf jaar onderzoek naar Elisabeth Samson en publiceerde daarover in 2000 haar boek. Sinds 2013 zet zij zich onvermoeibaar in voor het behoud van het huis.
De lange weg naar restauratie
Tijdens een gesprek in Paramaribo vertelde Mc Leod hoe moeizaam de weg naar restauratie was. Na het vertrek van het ministerie van Arbeid in 2012 stond het pand leeg. Toen de Surinaamse overheid enkele jaren later besloot vastgoed te verkopen, zag zij haar kans. Met steun van onder meer de Nederlandse ambassadeur en een toezegging van de Nationale Postcode Loterij wist zij het huis veilig te stellen.
Mc Leod stond erop dat de aankoop transparant en zorgvuldig verliep. Authenticiteit moest worden gewaarborgd en de prijs mocht niet boven de taxatiewaarde uitkomen. Politieke wisselingen, de COVID-pandemie en langdurige onderhandelingen zorgden voor vertraging, maar in 2021 kon de door haar opgerichte Stichting Elisabeth Samsonhuis het pand uiteindelijk aankopen. De renovatie startte in 2023; de oplevering staat gepland voor april 2026.
Een levendige toekomst
Na restauratie krijgt het Elisabeth Samsonhuis een veelzijdige functie. Op de begane grond komt een sfeervolle zaal voor bijeenkomsten en huwelijksvoltrekkingen. De eerste verdieping wordt ingericht als museum, met historisch meubilair uit Nederland. Daarboven komen kantoorruimtes en een bibliotheek met klassieke Surinaamse werken. In de tuin is ruimte gepland voor educatieve activiteiten en culturele voorstellingen.
Het doel is helder: het huis behouden als levende plek, waar geschiedenis, cultuur en onderwijs samenkomen – en waar het verhaal van Elisabeth Samson blijvend wordt verteld.
Een kleine anekdote
Dat geschiedenis soms dichtbij komt, blijkt uit een opmerkelijk detail. De echtgenoot van Cynthia Mc Leod werkte dertien jaar als directeur bij het ministerie van Arbeid en had zijn kantoor in wat ooit de slaapkamer van Elisabeth Samson was. Mc Leod zegt daar met een glimlach over: ‘Hij heeft haar ziel mee naar huis genomen.’
KADER | Steun voor het Elisabeth Samsonhuis
De restauratie van het Elisabeth Samsonhuis wordt mogelijk gemaakt door bijdragen van onder meer de Nationale Postcode Loterij, een Amerikaans heritage fund, De Nederlandsche Bank en vele particuliere donateurs. De stichting is nog op zoek naar aanvullende financiering.
Wie wil bijdragen aan dit erfgoedproject vindt meer informatie via www.elisabethsamsonhuis.org