Straks zorgt de robot. Wie coördineert de robot?

Ze heeft een systeem doorgeprikt dat zo vanzelfsprekend werkt dat de meeste vrouwen het niet eens meer zien. Beschikbaarheid is instemming. Bereikbaarheid is verantwoordelijkheid. En zorg – echte zorg, de onbetaalde, onzichtbare, alledaagse zorg – vloeit altijd naar de weg van de minste weerstand. En die weg loopt, al eeuwenlang, langs vrouwen.

De stille infrastructuur

Er is in Europa een zorgsysteem dat draait op onuitgesproken verwachtingen. Zo’n zeventig procent van alle mantelzorgers is vrouw. Dochters die hun werkweek aanpassen. Vrouwen die de huisarts bellen namens hun vader, dan de specialist, dan de thuiszorg – en dat niet als mantelzorg tellen omdat het ‘alleen wat telefoontjes’ zijn. Vrouwen die collectief de verjaardag van een zieke vriendin regelen, waarbij niemand de mannen heeft gevraagd, en niemand dat vreemd vond.

Dit is geen keuze. Het is een verwachting die zo diep in de structuur van onze samenleving zit, dat ze onzichtbaar is geworden. Zo vanzelfsprekend, dat ze zelden hardop wordt uitgesproken. En nu staat er een technologie in de deuropening die belooft dat allemaal te veranderen. AI in de zorg. Sensoren die vallen detecteren. Algoritmes die medicijngebruik monitoren. Systemen die bepalen wanneer iemand pijn heeft, wanneer een arts gebeld moet worden, welke behandeling het meest passend is. De belofte is efficiëntie. De belofte is ontzorging.

Maar ik vraag me af: verdwijnt met die technologie ook de verwachting? Of verschuift ze alleen van vorm? Want wie coördineert straks de zorg-app? Wie beheert het patiëntportaal van de ouders? Wie begrijpt de meldingen van de sensor en besluit wanneer er écht actie nodig is? De coördinatielast verdwijnt niet. Ze digitaliseert. En zonder bewuste keuzes belandt ze, ook in dit nieuwe jasje, weer bij vrouwen.

Data met een geschiedenis

Er is nog iets anders, iets dat minder zichtbaar is maar minstens zo belangrijk. De AI-systemen die straks over onze gezondheid meebeslissen, worden gebouwd op data. Medische data, zorgdata, onderzoeksdata. En die data dragen een geschiedenis mee.

Tot ver in de twintigste eeuw werden vrouwen standaard uitgesloten van medisch onderzoek – uit ‘bescherming’, heette dat dan. Het gevolg is dat decennia aan medische kennis gebaseerd is op mannelijke lichamen. Hartaanvallen bij vrouwen presenteren zich anders dan bij mannen, maar de ‘klassieke’ symptomen in diagnostische protocollen zijn gebaseerd op mannelijke patiënten. Pijnmedicatie is gedoseerd op een gemiddeld mannelijk lichaam. Vrouwelijke klachten worden in de medische literatuur nog steeds vaker als psychosomatisch geclassificeerd.

AI leert van die geschiedenis. Een systeem dat traint op twintig jaar hartdiagnostiek, leert ook twintig jaar onderschatting van vrouwelijke symptomen. Onderzoek laat zien dat maar liefst 44 procent van AI-systemen in de gezondheidszorg aantoonbare genderbias vertoont. Niet omdat de ontwikkelaars dat willen. Maar omdat ze bouwen op wat er is. En wat er is, klopt al heel lang niet voor de helft van de bevolking. Dit lijkt een abstract probleem. Als AI straks beslissingen neemt in de spoedeisende hulp, in het verpleeghuiszorgplan, in het medicijnprotocol – en als die beslissingen gebouwd zijn op data die vrouwen systematisch hebben onderschat – dan is efficiëntie geen winst, maar achteruitgang. Dan is het een fout die zich op grote schaal herhaalt, onzichtbaar en geautomatiseerd.

Welke vraag moeten we adresseren?

Wij zijn de generatie die dit nog kan zien, en oud genoeg om te weten hoe zorg werkte zonder technologie. Jong genoeg om te begrijpen wat er nu gebouwd wordt. Dat is een unieke positie – en daarmee een unieke verantwoordelijkheid. De mensen die zorg het beste kennen, vanuit jarenlange ervaring, professioneel én persoonlijk, zijn grotendeels vrouwen. De mensen die de zorgtechnologie van morgen ontwerpen zijn dat grotendeels niet. Vrouwen maken minder dan dertig procent uit van de AI-werknemers wereldwijd. In de boardrooms van de techbedrijven die zorgalgoritmes bouwen, zijn ze nog schaarser. Dat betekent dat er op dit moment een zorgvisie wordt geïnstalleerd – in systemen, in protocollen, in de definitie van wat een zorgmoment eigenlijk is – zonder dat de mensen die dat het beste begrijpen, en ook nog eens daaraan onderworpen worden, daarbij zijn.

En dan komen we op de onderliggende vraag, de vraag die ik niet kan loslaten: wat is zorg eigenlijk? Is het een taak, of een relatie? Is het iets wat je kunt automatiseren – en wat verlies je als je dat doet? De patiënte die bij haar vrouwelijke arts eindelijk vertelt wat er écht speelt. De moeder die troost vindt bij een stem die haar naam kent. Is dat inwisselbaar voor een systeem dat geoptimaliseerd is op efficiëntie? Misschien wel. Maar dat is een beslissing die wij als samenleving bewust zouden moeten nemen. Niet een uitkomst die we achteraf constateren.

Tot slot

Mijn vriendin heeft een persoonlijke grens getrokken. Ze heeft besloten niet automatisch beschikbaar te zijn. Dat klinkt klein. Maar het is precies de beweging die ook op maatschappelijk niveau nodig is: de vanzelfsprekendheid doorbreken. De verwachting benoemen. De vraag stellen voordat het systeem al gebouwd is.

Want de zorg van de toekomst wordt nu ontworpen. En de vraag is niet of technologie daarin een rol gaat spelen. Die vraag is al beantwoord. De echte vraag is: zijn wij erbij?

– – – – –

Rolling Summit Series

Soroptimist International of Europe organiseert in 2026–2027 een Rolling Summit Series: online bijeenkomsten over AI en de thema’s die vrouwen het meest raken – waaronder zorg, gezondheid en gelijkheid. Niet om antwoorden te geven, maar om de goede vragen te stellen. Samen met vrouwen uit heel Europa. De eerste gaat over genderbias in AI en is op

1 juli 2026, van 18.00-19.30 uur. Houdt de SIE en Unieberichten in de gaten!

Op de foto staat Agnes Verhulst